Warbixin Cilmiyeed Qoto Dheer: Falanqaynta Buugga 'Aabbaha Hodanka ah iyo Aabbaha Faqiirka ah' (Rich Dad Poor Dad) iyo Saamaynta Aqoonta Maaliyadeed ee Casriga ah
Hordhac: Muhiimadda Aqoonta Maaliyadeed ee Qarniga 21-aad
Buugga "Rich Dad Poor Dad" (Aabbaha Hodanka ah iyo Aabbaha Faqiirka ah), oo uu qoray Robert Kiyosaki sannadkii 1997-kii, ma ahan oo kaliya buug laga sheekeeyo nolosha qoraaga, balse waa manhaj dhaqaale oo beddelay qaabka malaayiin qof oo dunida ku nool ay u fikiraan hab-dhaqankooda maaliyadeed. Warbixintan cilmiyeedka ah, oo ka kooban falanqeyn qoto dheer iyo faahfaahin dhammaystiran, waxay ujeeddadeedu tahay inay soo bandhigto nuxurka buugga iyadoo lagu salaynayo xogta dhabta ah ee laga soo ururiyay cutubyada kala duwan, laguna eegayo muraayadda dhaqanka iyo fahamka Soomaalida.
1: Dunida casriga ah, aqoonta maaliyadeed (Financial Literacy) waxay noqotay xirfad aasaasi ah oo la mid ah akhriska iyo qoraalka. Si kastaba ha ahaatee, nidaamyada waxbarasho ee adduunka, oo ay ku jirto Soomaaliya, inta badan ma bixiyaan waxbarasho toos ah oo ku saabsan sida lacagta loo maareeyo, sida hanti loo abuuro, iyo sida looga fogaado dabinka deynta xun. Robert Kiyosaki wuxuu buuggiisa ku doodayaa in dugsiyadu ay soo saaraan shaqaale wanaagsan, laakiin ma soo saaraan maalgashadeyaal wanaagsan. Warbixintani waxay si faahfaahsan u lafa-guri doontaa lixda cashar ee ugu waaweyn ee buuggu xambaarsan yahay, iyadoo si gaar ah diiradda loo saarayo fikradaha "Hanti" (Assets), "Waajibaad" (Liabilities), iyo "Tartanka Jiirka" (Rat Race), isla markaana la falanqeyn doono sida casharradan loogu dabaqi karo nolosha qofka Soomaaliga ah ee doonaya inuu gaaro xorriyad dhaqaale.
2: Warbixintu waxay u qaybsan tahay qaybo kala duwan oo mid walba ay si qoto dheer u baarayo mawduuc gaar ah, iyadoo la adeegsanayo xogta laga helay ilo wareedyo kala duwan oo la isku halayn karo, laguna soo bandhigayo jaantusyo iyo shaxan si loo fududeeyo fahamka fikradaha murugsan.
Qeybta Koowaad: Falsafadda Laba Aabbe iyo Kala Duwanaanshaha Maskaxeed
Nuxurka buuggu wuxuu ku dhisan yahay sheeko xariir ah oo dhex maraysa Robert Kiyosaki iyo laba shaqsi oo saameyn weyn ku yeeshay noloshiisa carruurnimo. Labadan shaqsi, oo uu ugu yeeray "Aabbaha Faqiirka ah" iyo "Aabbaha Hodanka ah," waxay matalayaan laba aragtiyood oo aad u kala fog oo ku saabsan lacagta, shaqada, iyo nolosha. Falanqaynta labadan dabeecadood ma ahan mid ku kooban shaqsiyaad, ee waa mid matalaysa laba falsafadood oo bulshada dhexdeeda ka jira.
1: Aabbaha Faqiirka ah (Poor Dad): Matalaadda Nidaamka Hore
Aabbaha Faqiirka ah waa aabbaha dhabta ah ee Robert. Waa nin aqoonyahan ah, haysta shahaadada PhD, oo jagooyin sarsare ka soo qabtay waaxda waxbarashada ee gobolka Hawaii. Waa nin aaminsan in jidka guusha uu yahay mid toosan: "Aad dugsiga, hel darajooyin sare, oo raadso shaqo ammaan ah oo leh mushahar iyo gunnooyin hawlgab." Inkasta oo uu yahay nin shaqo badan, daacad ah, oo bulshada dhexdeeda laga ixtiraamo, haddana wuxuu nolosha ku dhammaystaa iyada oo dhaqaale ahaan ay dhibaato haysato. Weedhiisa caanka ah "Ma awoodo inaan iibsado shaygas" (I can't afford it) waxay noqotay mid maskaxdiisa xirtay, oo ka joojisay inay raadiso xalalka. Wuxuu aaminsanaa in dowladdu ama shirkaddu ay mas'uul ka tahay daryeelka shaqaalaha hawlgabka ka dib, waana fikirka ay qabaan inta badan dadka ku jira dabaqada dhexe.
2: Aabbaha Hodanka ah (Rich Dad): Matalaadda Fikirka Maalgashiga
Dhanka kale, Aabbaha Hodanka ah waa aabbaha saaxiibkii Robert oo lagu magacaabo Mike. Ninkani ma uusan dhammayn dugsiga sare (wuxuu ka tagay fasalka 8-aad), laakiin wuxuu noqday mid ka mid ah dadka ugu taajirsan jasiiradda Hawaii. Falsafaddiisu waxay ku dhisan tahay madax-bannaani iyo hal-abuur. Markuu rabo shay, halkii uu dhihi lahaa "Ma awoodo," wuxuu is weydiiyaa, "Sidee baan u awoodi karaa inaan iibsado?" (How can I afford it?). Su'aashani waxay maskaxda ku qasbeysaa inay shaqeyso oo raadiso xalalka iyo fursadaha lacag abuurka. Wuxuu aaminsan yahay in isku-halaynta shaqada mushaharka ah ay tahay "Tartan Jiir" oo aan dhammaad lahayn, wuxuuna wiilashiisa baray inaysan u shaqayn lacag, balse ay lacagta u shaqeysiiyaan.
3: Isbarbardhigga Aragtiyada (Table 1)
Shaxda hoose waxay si faahfaahsan u qeexaysaa farqiga u dhexeeya labada aragtiyood ee uu buuggu soo bandhigay, taas oo muujinaysa sida hab-fikirku u saameeyo natiijada dhaqaale ee qofka:
| Mawduuca | Aragtiyada Aabbaha Faqiirka ah (Shaqaale/Aqoonyahan) | Aragtiyada Aabbaha Hodanka ah (Maalgashade/Ganacsade) | Natiijada Dhaqaale |
| Lacagta | "Jecelka lacagta waa xididka sharka oo dhan." | "Lacag la'aantu waa xididka sharka oo dhan." | Aragtida kowaad waxay abuurtaa fogaansho lacagta ah, tan labaadna waxay dhiirigelisaa raadinta xal. |
| Shaqada | "Si adag u shaqee si aad lacag u hesho." | "Lacagta ha kuu shaqayso." | Mid waa addoonka lacagta, midna waa sayidka lacagta. |
| Hantida | "Guriga aan ku noolahay waa hantidayda ugu weyn." | "Guriga aad ku nooshahay waa waajib (Liability) haddii uusan lacag soo saarin." | Fikirka qaldan ee hantida wuxuu keenaa deyn badan. |
| Waxbarashada | "Baro si aad shaqo fiican uga hesho shirkad weyn." | "Baro sida loo maamulo lacagta iyo sida loo iibsado shirkado." | Ujeeddada waxbarashada ayaa kala duwan (Shaqo vs. Xorriyad). |
| Khatarta | "Iska ilaali khatarta, cayaar amaan ah." | "Baro sida loo maareeyo khatarta (Risk Management)." | Maalgashigu ma ahan khatar; aqoon la'aanta ayaa khatar ah. |
| Guuldarrada | Wuu ka baqaa guuldarrada, wuxuuna qariyaa khaladaadkiisa. | Wuxuu wax ka bartaa guuldarrada, wuxuuna u arkaa tallaabo guusha loo qaaday. | Guuldarradu waxay dhiirigelisaa guuleystayaasha. |
Isbarbardhiggan wuxuu muujinayaa in farqiga u dhexeeya hodanka iyo faqiirka uusan ahayn jeebka, ee uu yahay maskaxda. Kiyosaki wuxuu tilmaamayaa in Aabbaha Faqiirka ah uu sii ahaa faqiir xitaa markii uu lacag badan soo galay, sababtoo ah caadooyinkiisa maaliyadeed iyo fikirkiisa ayaan isbeddelin.
Qeybta Labaad: Falanqaynta Lixda Cashar ee Ugu Muhiimsan
Kiyosaki wuxuu buugga u qaybiyay lix cashar oo aasaasi ah oo uu ka bartay Aabbaha Hodanka ah muddo 30 sano ah. Casharradan ma ahan kuwo farsamo oo kaliya, balse waa kuwo isku dhafan cilmi-nafsi, xisaabaad, iyo istiraatiijiyad maalgashi.
Casharka 1aad: Dadka Taajiriinta ah Lacag Uma Shaqeeyaan (The Rich Don't Work for Money)
Casharkan kowaad waa aasaaska buugga oo dhan. Wuxuu ka bilaabanayaa sheeko dhex martay Robert iyo Mike markii ay jireen 9 sano, markaas oo ay Aabbaha Hodanka ah ka codsadeen inuu baro sida lacagta loo sameeyo. Aabbaha Hodanka ah wuxuu siiyay shaqo nadiifin ah oo aad u adag, wuxuuna ku siiyay mushahar aad u yar (10 senti saacaddii). Markii uu Robert ka carooday cadaalad darradaas, Aabbaha Hodanka ah wuxuu u sharaxay casharka ugu weyn: Nolosha ayaa ku riixaysa. Dadka intooda badan waxay nolosha ku qaataan iyagoo u shaqeeya lacag yar sababtoo ah waxay ku xanniban yihiin laba shucuur oo xooggan: Cabsi iyo Damac (Fear and Greed).
Cabsida iyo Damaca: Matoorka Tartanka Jiirka
Dadka saboolka ah iyo kuwa dabaqada dhexe waxay u shaqeeyaan lacag sababtoo ah Cabsida. Cabsida ah inaan biilasha la bixin karin, cabsida ah in shaqada laga eryo, cabsida ah inaanay haysan lacag ku filan. Cabsidan ayaa ku qasbaysa inay subax kasta toosaan oo aadaan shaqo aysan jeclayn. Marka ay mushaharka helaan, Damaca ayaa la wareegaya. Waxay bilaabayaan inay ka fikiraan waxyaabaha quruxda badan ee lacagtaas lagu iibsan karo (guri weyn, baabuur cusub, dhar qaali ah).
Tani waxay abuuraysaa wareeg joogto ah oo loo yaqaan "Tartanka Jiirka" (The Rat Race). Sida jiir ku jira shaag wareegaya, qofku wuxuu qabtaa shaqo adag, wuxuu helayaa lacag, wuxuu bixinayaa biilal iyo deymo, wuxuuna ku laabanayaa shaqada si uu u bixiyo biilal hor leh. Kiyosaki wuxuu ku doodayaa in xitaa haddii aad ku guulaysato tartanka jiirka (mushahar badan hesho), "wali waxaad tahay jiir" ilaa aad ka beddesho habka aad lacagta u maamusho oo aad ka xorowdo addoonsiga lacagta.
Sida lagu xusay
Casharka 2aad: Maxaa Loo Baraa Aqoonta Maaliyadeed? (Why Teach Financial Literacy?)
Casharkan wuxuu diiradda saarayaa muhiimadda ay leedahay in la fahmo farqiga u dhexeeya Hanti (Asset) iyo Waajibaad/Deyn (Liability). Sida uu qabo Kiyosaki, sababta ugu weyn ee dadka u haysato dhibaato dhaqaale ma ahan lacag la'aan, ee waa aqoon la'aan maaliyadeed. Dad badan ayaa lacag badan hela laakiin sii faqiirrooba sababtoo ah ma yaqaanaan sida loo kala saaro labadan shay.
Qeexitaanka Cusub ee Hantida iyo Waajibaadka
Fahamka erayadan ayaa fure u ah buugga oo dhan. Kiyosaki wuxuu bixinayaa qeexitaan ka duwan kan xisaabaadka caadiga ah, kaas oo ah mid fudud oo ku salaysan Qulqulka Lacagta (Cash Flow):
Hanti (Asset): Waa wax kasta oo jeebkaaga lacag soo geliya (Puts money in your pocket). Hantidu way shaqaysaa xitaa marka aadan adigu shaqaynayn. Tusaaleyaal: Guryaha la kireeyo, saamiyada (stocks), boonooyinka, xuquuqda daabacaadda (intellectual property), iyo ganacsiyo aan u baahnayn joogitaankaaga.
Waajibaad/Deyn (Liability): Waa wax kasta oo jeebkaaga lacag kala baxa (Takes money out of your pocket). Tusaaleyaal: Guriga aad degan tahay (sababtoo ah wuxuu u baahan yahay dayactir, canshuur, iyo caymis), baabuurka aad wadato, deymaha kaararka deynta, iyo alaabta raaxada.
8
Shaxda hoose waxay muujinaysaa sida qulqulka lacagta (Cash Flow Patterns) u kala duwan yahay saddexda dabaqadood ee bulshada:
| Dabaqada | Dakhliga (Income) | Kharashka (Expense) | Hantida (Asset) | Waajibaadka (Liability) |
| Faqiirka | Mushahar (Job) | Cunto, Kiro, Dhar, Gaadiid | (Eber) | (Eber) |
| Dabaqada Dhexe | Mushahar Wanaagsan | Canshuur, Cunto, Dhar | (Guri, Baabuur - inta badan waa liabilities) | Deyn Guri (Mortgage), Deyn Baabuur, Kaarar Deyn |
| Taajirka | Dakhliga Hantida (Kiro, Dividends, Interest) | Canshuur Yar, Kharash Nololeed | Guryo Kiro, Saamiyo, Ganacsiyo | Deyn Yar (Good Debt) |
Falanqayn Dheeraad ah: Dhibaatada ugu weyn ee haysata dabaqada dhexe waa inay iibsadaan Waajibaad (Liabilities) iyagoo u haysta inay yihiin Hanti (Assets). Tusaale ahaan, iibsashada guri weyn oo aad degan tahay. Inkasta oo bangiyadu iyo xisaabiyeyaashu ay guriga u yaqaanaan "Hanti," Kiyosaki wuxuu ku doodayaa in haddii gurigaas uusan lacag ku soo xareynin (sida kiro), balse uu lacag kaa qaadayo (dayactir, mortgage), uu dhab ahaantii yahay "Liability".
Sida ku xusan ilo wareedka
Assets: Hanti (wax qiimo leh oo faa'iido keena).
Liabilities: Deyn ama Waajibaad (waxa kugu waajibka ah inaad bixiso).
Equity: Saami (qaybta aad adigu leedahay).
Capital: Raasamaal (hantida lagu bilaabo ganacsiga, mararka qaarkoodna loo yaqaan "Lafo" suuqa xoolaha).
Casharka 3aad: Danayso Ganacsigaaga (Mind Your Own Business)
Casharkani wuxuu kala saarayaa Xirfaddaada (Profession) iyo Ganacsigaaga (Business). Dad badan waxay noloshooda ku qaataan inay u shaqeeyaan ganacsiga qof kale (milkiilaha shirkadda), dowladda (iyagoo bixinaya canshuur), iyo bangiga (iyagoo bixinaya deyn).
Kiyosaki wuxuu leeyahay: "Ha ku khaldin shaqadaada iyo ganacsigaaga."
Shaqadaada: Waa waxa aad baratay oo aad maalin kasta qabato si aad mushahar u hesho (Tusaale: Waxaad tahay Dhaqtar).
Ganacsigaaga: Waa hantida aad dhisato oo lacag kuu samaysa (Tusaale: Dhaqtarkaas wuxuu iibsan karaa isbitaal ama guryo kiro ah).
Qoraagu wuxuu dhiirigelinayaa in qofku, inta uu haysto shaqada maalintii (day job), uu bilaabo inuu dhiso "Tiirka Hantida" (Asset Column). "Danayso ganacsigaaga" macnaheedu waa inaad bilowdo inaad iibsato ama abuurto hanti dhab ah, ma ahan oo kaliya inaad shaqo kale raadsato.
Robert Kiyosaki wuxuu ku talinayaa in la ururiyo toddobo nooc oo hanti ah:
Ganacsiyo aan u baahnayn joogitaankaaga shaqsiga ah (haddii aad adigu ka shaqaynayso, waa shaqo (job), ma ahan ganacsi).
Saamiyo (Stocks).
Boonooyin (Bonds).
Hanti Ma-guurto ah oo dakhli soo saarta (Income-generating Real Estate).
Waraaqaha deymaha (Notes/IOUs).
Xuquuqda lahaanshaha (Royalties) ee hantida aqooneed (sida buugaagta, muusigga, shatiyada).
Wax kasta oo kale oo leh qiimo, soo saara dakhli, ama qiimahiisu kordho oo leh suuq diyaar ah.
2
Ujeeddadu waa in dakhliga ka soo gala hantidaada uu si tartiib tartiib ah u kordho ilaa uu ka daboolo kharashkaaga nolosha. Marka heerkaas la gaaro, shaqadaadu waxay noqonaysaa mid ikhtiyaari ah (option), ma ahan mid qasab ah.
Casharka 4aad: Taariikhda Canshuuraha iyo Awoodda Shirkadaha (The History of Taxes and the Power of Corporations)
Casharkan wuxuu bixinayaa faham qoto dheer oo ku saabsan sida nidaamka canshuuraha u shaqeeyo iyo sida dadka taajiriinta ah u isticmaalaan qaab-dhismeedka shirkadaha (Corporations) si ay hantidooda u ilaaliyaan una yareeyaan canshuurta si sharci ah.
Kiyosaki wuxuu sharxayaa in markii hore canshuurta (Income Tax) laga qaadi jiray oo kaliya dadka hodanka ah (Fikirka Robin Hood: ka qaad hodanka, sii faqiirka). Si kastaba ha ahaatee, markii dowladda ay dhadhamisay lacagtaas, baahideedii way kortay, canshuurtana waxaa lagu ballaariyay inay saamayso dabaqada dhexe iyo dadka saboolka ah. Halka dadka hodanka ah, oo lahaa aqoon maaliyadeed iyo awood siyaasadeed, ay heleen wadooyin ay kaga baxsan karaan canshuurtaas iyagoo isticmaalaya shirkado.
Sirta Shirkadda: Earn, Spend, Tax
Farqiga ugu weyn ee u dhexeeya shaqaalaha iyo milkiilayaasha shirkadaha waa Waqtiga Canshuur Bixinta.
Shaqaalaha (Employees): Nidaamkoodu waa:
Earn (Shaqayso): Waxay helaan mushahar.
Pay Taxes (Bixi Canshuur): Dowladda ayaa isla markiiba jarata qaybteeda (Income Tax, Social Security, iwm).
Spend (Kharashgaree): Waxay ku noolaadaan inta soo harta. Tani waa habka ugu liita ee dhaqaalaha loo maamulo.
Milkiilayaasha Shirkadaha (Business Owners/Corporations): Nidaamkoodu waa:
Earn (Shaqayso): Shirkaddu waxay samaysaa dakhli.
Spend (Kharashgaree): Shirkaddu waxay bixisaa dhammaan kharashyadeeda ka hor canshuurta (sida gaadiidka, safarrada, qalabka, xitaa qayb ka mid ah nolosha milkiilaha haddii si sharci ah loo waafajiyo).
Pay Taxes (Bixi Canshuur): Waxay canshuurta ka bixiyaan oo kaliya lacagta saafiga ah ee soo harta (Net Profit).
5
Habkan dambe wuxuu u ogolaanayaa dadka hodanka ah inay lacagtooda si hufan u isticmaalaan, halka shaqaalahu ay canshuur ku bixiyaan lacag aysan xitaa weli arkin. Intaa waxaa dheer, shirkaduhu waxay bixiyaan ilaalin sharci (Asset Protection). Haddii qof taajir ah la dacweeyo, badanaa hantidiisu waxay ku jirtaa magaca shirkado iyo trusts, taas oo ka dhigaysa mid aan si fudud loo qaadan karin. "Taajirku waxba ma laha, laakiin wax walba wuu maamulaa" (Own nothing, control everything).
Si loo hirgeliyo casharkan, Kiyosaki wuxuu ku talinayaa in la barto Financial IQ oo ka kooban afar tiir:
Xisaabaadka (Accounting): Awoodda akhrinta iyo fahamka warbixinada maaliyadeed.
Maalgashiga (Investing): Sayniska iyo xeeladaha lacagta lacag looga sameeyo.
Fahamka Suuqyada (Understanding Markets): Cilmi-baarista dalabka iyo bixinta (Supply and Demand).
Sharciga (The Law): Fahamka xeerarka canshuuraha, dhimista canshuuraha (Tax advantages), iyo ilaalinta shirkadaha.
Casharka 5aad: Dadka Taajiriinta ah Lacagta Way Allifaan (The Rich Invent Money)
Casharkani wuxuu ku saabsan yahay Dhiirrananta (Boldness) iyo Hal-abuurka. Nolosha dhabta ah, badanaa ma guulaysto qofka ugu aqoonta badan (smartest), laakiin waxaa guulaysta qofka ugu dhiirran (boldest). Dad badan oo caqli badan oo hibo leh ayaa faqiir ah sababtoo ah waxay ka baqayaan inay qatar galaan, ama waxay sugaan in fursaddu u timaado.
"Allifidda lacagta" macnaheedu waa in la arko fursado aanay dadka kale arkin oo laga faa'iidaysto. Kiyosaki wuxuu ku doodayaa in maskaxdu tahay hantidaada ugu weyn. Haddii si fiican loo tababaro, waxay abuuri kartaa hanti aad u badan muddo gaaban, iyadoo la isticmaalayo waxa uu ugu yeeray "lacagta dadka kale" (Other People's Money - OPM).
Kiyosaki wuxuu qeexayaa laba nooc oo maalgashadeyaal ah:
Kuwa xirmooyinka iibsada (Package Investors): Waa dadka taga bangiyada, dillaaliinta hantida ma-guurtada ah, ama shirkadaha caymiska, oo iibsada wax diyaarsan (sida Mutual Funds, REITs). Tani waa habka fudud, laakiin faa'iidadiisu way xadidan tahay.
Kuwa abuura maalgashiga (Creative Investors): Waa dadka isku keena fursadaha, raasamaalka, iyo dadka shaqeynaya. Kuwani waa kuwa "allifa" lacagta. Si aad u noqoto noocan, waxaad u baahan tahay saddex xirfadood oo waaweyn:
Sida loo helo fursad dadka kale moog yihiin (Find an opportunity that everyone else missed).
Sida loo helo lacag (Raise capital) – Awoodda in lacag la helo iyada oo aan bangi la aadin.
Sida loo abaabulo dadka caqliga badan (Organize smart people) – Inaad shaqaaleysiiso dad kaa aqoon badan.
2
Casharka 6aad: U Shaqee Si Aad Wax U barato - Ha U Shaqayn Lacag (Work to Learn - Don't Work for Money)
Dadka intooda badan waxay shaqo u raadsadaan saddex shay: Mushahar, Gunnada Hawlgabka, iyo Ammni (Job Security). Laakiin Kiyosaki wuxuu dhiirigelinayaa in dhallinyaradu ay shaqo u raadsadaan xirfad barasho, gaar ahaan xirfadaha ay u baahan yihiin si ay mustaqbalka u noqdaan ganacsato.
Wuxuu soo jeedinayaa in qofku barto xirfado kala duwan halkii uu ku takhasusi lahaa hal shay oo qura (Specialization vs. Generalization). Aabbaha Faqiirka ah wuxuu aaminsanaa takhasus gaar ah, halka Aabbaha Hodanka ah uu aaminsanaa in qofku wax yar ka ogaado waxyaabo badan.
Xirfadda ugu muhiimsan ee uu ku nuuxnuuxsaday waa Iibka iyo Suuqgeynta (Sales and Marketing). Dad badan ayaa ka xishooda iibka, laakiin awoodda wax lagu iibiyo (ha noqoto badeeco, adeeg, ama naftaada) waa xirfadda koowaad ee guusha. Tusaale ahaan, qoraa aad u wanaagsan ayaa laga yaabaa inuu faqiir yahay sababtoo ah buugaagtiisu ma iibsamaan ("Best-Selling Author" vs. "Best-Writing Author"). Haddii uu baran lahaa xirfadda iibka, wuxuu noqon lahaa qoraa malaayiin haysta.
Intaa waxaa dheer, maareynta (Management) waa muhiim. Saddexda nooc ee maareynta ee lagama maarmaanka u ah ganacsadaha waa:
Maareynta Socodka Lacagta (Management of Cash Flow).
Maareynta Nidaamyada (Management of Systems).
Maareynta Dadka (Management of People).
Ereyga "JOB" (Shaqo) ayuu Aabbaha Hodanka ah ku macneeyay "Just Over Broke" (Wax yar uun ka sarreeya kacay/faqiirnimo). Si looga baxo xaaladdan, waa in la barto xirfadaha hoggaamineed, xiriirka dadweynaha, iyo gorgortanka, xitaa haddii ay la macno tahay in mushahar yar lagu shaqeeyo muddo gaaban si xirfaddaas loo barto.
Qeybta Saddexaad: Caqabadaha Hortaagan Guusha iyo Jidka Loo Maro
Kiyosaki wuxuu aqoonsan yahay in xitaa haddii dadku yeeshaan aqoon maaliyadeed oo heer sare ah, waxaa jira shan caqabadood oo waaweyn oo hor istaagi kara inay hantiaystaan. Kuwani waa caqabado maskaxeed iyo shucuureed:
Shanta Caqabadood (The 5 Obstacles)
Cabsida (Fear): Gaar ahaan cabsida laga qabo in lacag la lumiyo. Qof kastaa wuu baqaa, laakiin farqigu waa sida loo maareeyo cabsidaas. Taajiriintu waxay guuldarrada u arkaan cashar iyo dhiirigelin, halka faqiirku u arko masiibo oo uu ka cararo. "Guuldarradu waxay dhiirigelisaa guuleystayaasha, waxayna jebisaa guuldarreystayaasha." Si looga gudbo, waa in diiradda la saaro guusha (Focus) halkii laga fikiri lahaa dheelitirnaan (Balance) bilowga hore.
2 Shaki/Quus (Cynicism): Waa dhageysiga shakiga gudahaaga ah ("Ma awoodi karo," "Waan guuldarraysan doonaa") ama dhageysiga dadka kale ee yiraahda "Suurtagal maaha" (Chicken Littles). Shakigu wuxuu curyaamiyaa tallaabada. Si looga gudbo, waa in la lafa-guro xaaladda (Analyze) halkii la dhaliili lahaa (Criticize).
Caajiska (Laziness): Waxaa jira nooc caajis ah oo qarsoon oo ah inaad mashquul iska dhigto (staying busy) si aad uga fogaato dhibaatooyinka muhiimka ah ee u baahan xalinta (sida hagaajinta dhaqaalahaaga ama caafimaadkaaga). Dawadu waa "Damac yar" (A little greed) – in la is weydiiyo "Maxaa dhacaya haddii aan noloshaas fiican helo?" si loo kiciyo rabitaanka.
Dhaqamada Xun (Bad Habits): Si aad u noqoto taajir, waa inaad beddesho dhaqamadaada kharash-bixinta. Qaanuunka ugu muhiimsan waa "Iska bixi naftaada marka hore" (Pay yourself first). Tani macnaheedu waa, markaad lacag hesho, marka hore dhinac dhig lacagta maalgashiga, ka dibna bixi biilasha. Tani waxay abuuraysaa cadaadis (pressure) kugu qasbaya inaad raadiso dakhli dheeraad ah oo aad ku bixiso biilasha, halka haddii aad marka hore biilasha bixiso, aadan waxba kuu soo harayn.
Kibiska (Arrogance): Waa isku-darka aqoon-darrida iyo isla-weynida. Markaad kibirto, waxaad u malaynaysaa in waxa aadan aqoonin uusan muhiim ahayn. Taasi waa marka lacagta lagaa cuno. Dawadu waa inaad qirato jaahilnimadaada oo aad barato mawduucaas ama aad hesho khabiir.
Tobanka Tallaabo ee Bilowga (Getting Started: The 10 Steps)
Si loo hirgeliyo casharrada buugga oo ficil loogu beddelo, Kiyosaki wuxuu soo jeedinayaa 10 tallaabo oo wax ku ool ah oo loo yaqaan "Awoodaha" (Powers):
Awoodda Ruuxa (Hel Sabab Xooggan): Waxaad u baahan tahay sabab aad uga kacdo subax kasta. Isku dar "Waxaan rabo" (xorriyad, safar, caawinta dadka) iyo "Waxa aanan rabin" (shaqo weligeed ah, faqri).
Awoodda Doorashada (Samee Doorasho Maalinle ah): Maalin kasta waxaad haysataa waqti iyo lacag. Adiga ayaa dooranaya inaad barato maaliyadda ama aad daawato TV. Maalin kasta waxaad doorataa inaad taajir noqoto.
Awoodda Xiriirka (Si Taxaddar leh u Dooro Saaxiibbadaa): Ha u dooran saaxiibo lacagtooda dartiis, laakiin ka baro aqoontooda. Ka fogow dadka mar walba ka cawda dhaqaale xumada.
Awoodda Barashada Dhaqsaha ah (Baro Fomula Cusub): "Waxaad tahay waxaad cunto" maskax ahaan. Baro qaabab cusub oo lacag loo sameeyo, ha ku ekaanin wixii hore.
Awoodda Is-xakamaynta (Iska Bixi Naftaada Marka Hore): Haddii aadan naftaada xakameyn karin, haku fikirin inaad taajir noqoto. Tani waa furaha kala sooca dadka hodanka ah iyo kuwa kale.
3 Awoodda Talo-wanaagga (Sii Dillaaliinta Lacag Fiican): Maamulayaasha, qareenada, iyo dillaaliinta wanaagsan waxay kuu badbaadinayaan lacag badan waxayna kuu keenayaan macluumaad qiimo leh. Mushaharkoodu waa mid u qalma adeeggooda.
Awoodda Wax-ku-helista (Noqo "Indian Giver"): Fikradda ah in raasamaalkaagii (Principal) aad dib u hesho sida ugu dhaqsaha badan, ka dibna aad faa'iidada (profit) ku ciyaarto. Tani waa "Return on Investment" (ROI) oo lagu daray "Return of Capital".
Awoodda Diiradda (Hantida ayaa iibisa Raaxada): Ha ku iibsan baabuur qaali ah mushaharkaaga. Hantidaada ha kuu shaqayso, faa'iidada ka soo baxdana ku iibso raaxada (Asset buys Luxury).
Awoodda Male-awaalka (U Baahan Geesi/Heroes): Ku dayo dadka guuleystay. Markaad leedahay geesiyaal (sida Warren Buffett), waxaad aaminsanaanaysaa inay suuragal tahay, wayna kuu fududaanaysaa inaad ku dayato.
Awoodda Bixinta (Wax Bar si Wax Laguu Baro): Tani waa qaanuunka caalamiga ah ee "Give and Take". Haddii aad rabto lacag, bixi lacag ama caawi dadka inay lacag helaan. Haddii aad rabto in wax laguu baro, dadka wax bar.
Qeybta Afaraad: Falanqeyn Dhaqan-Dhaqaale - Eegmada Soomaalida
Haddii aan casharrada buugga "Rich Dad Poor Dad" si qoto dheer ugu dabaqno xaaladda dhaqan-dhaqaale ee Soomaalida (gudaha iyo qurbaha), waxaan arki karnaa is-waafaqid weyn iyo meelo u baahan dib-u-habeyn fikir.
4.1 Hantida Dhaqanka vs. Hantida Casriga ah
Soomaalidu dhaqan ahaan waa bulsho xoolo-dhaqato ah oo aad u taqaan qiimaha "Hanti" (Asset).
Geela iyo Xoolaha: Waa tusaalaha ugu fiican ee hanti dhab ah (True Asset) sida uu qeexay Kiyosaki. Geelu wuu tarmaa (Compound Interest), wuxuu bixiyaa caano joogto ah (Cash Flow), waana la iibin karaa marka loo baahdo (Liquidity). Sidaas darteed, fikradda ah in hanti la yeesho oo ay kuu shaqayso ma ahan mid ku cusub dhaqanka Soomaalida.
Caqabadda Casriga ah: Dhibaatadu waxay timaaddaa marka dadka Soomaaliyeed u guuraan magaalooyinka ama qurbaha. Waxay inta badan ka tagaan fikraddii "Geela" (hantida tarmeysa), waxayna galaan "Tartanka Jiirka" iyagoo xoogga saaraya guryo waaweyn oo la dhisto (Liabilities) iyo alaabta guriga, halkii ay dhisan lahaayeen ganacsiyo ama iibsan lahaayeen saamiyo iyo hanti ma-guurto ah oo kiro laga helo.
Ereybixinta ganacsiga ee Soomaaliga ah sida "Lafo" (oo loo isticmaalo Raasamaalka ganacsiga xoolaha) iyo "Dheef" (Faa'iido) waxay muujinayaan in Soomaalidu leedahay gundhig maaliyadeed oo qadiimi ah.
4.2 Guryaha: Hanti mise Culeys?
Mawduuca ugu xasaasisan bulshada Soomaaliyeed waa guryaha. Soomaali badan ayaa aaminsan in guri la dhisto ay tahay hantida ugu weyn uguna muhiimsan. Sida uu Kiyosaki sheegay, haddii gurigaas aad degan tahay oo uusan lacag kuu soo xareynin, waa "Liability" sababtoo ah dayactir iyo kharash ayuu u baahan yahay, qiimihiisuna wuu dhici karaa ama wuu kici karaa laakiin lacag caddaan ah jeebka kuuma gelinayo bil kasta.
Talo: Soomaalidu waa inay kala saaraan guriga deegaanka (Home) iyo guriga maalgashiga (Investment Property). Waa in xoogga la saaraa dhisidda guryo ganacsi ama kiro ah (Rental Real Estate) oo dakhli soo saara, ka dibna dakhligaas lagu dhisto guriga deegaanka.
4.3 "Tartanka Jiirka" ee Qurbajoogta
Qurbajoogta Soomaaliyeed waxay badanaa ku jiraan xaalad "Tartan Jiir" oo aad u daran. Waxay qabtaan laba ama saddex shaqo si ay u bixiyaan biilasha qurbaha iyo biilasha ehelada ee dalka (Remittances). Tani waa tusaale nool oo ah "u shaqaynta lacagta." Si looga baxo xaaladdan, waa in la barto maalgashiga wadareed (Investment Groups/Hagbadaha oo loo beddelo maalgashi) si loo abuuro ilo dakhli oo dadban (Passive Income) oo yareeya culeyska shaqada tooska ah.
4.4 Khatarta iyo Amaanada
Dhaqanka Soomaalida waxaa ku xooggan is-aaminaadda (Trust) laakiin waxaa ku yar nidaamyada qoran (Systems/Contracts). Kiyosaki wuxuu xoogga saarayaa "Sharciga" iyo "Heshiisyada." Si ganacsiyada Soomaalidu u noqdaan kuwo waara oo aan ku xirnayn shaqsiga (System-based Business), waa in la barto nidaamyada shirkadaha casriga ah, xisaabaadka sugan, iyo kala saaridda hantida shaqsiga iyo tan shirkadda.
Gabagabo: U Gudbida Xorriyadda Dhaqaale
Buugga "Aabbaha Hodanka ah iyo Aabbaha Faqiirka ah" ma ahan oo kaliya buug ku saabsan lacag; waa buug ku saabsan xorriyad iyo awood-siin. Wuxuu ina barayaa inaan jebinno silsiladaha nidaamka waxbarasho ee naga dhigaya shaqaale adeeca, oo aan u gudubno dad xor ah oo lacagta maamula.
Nuxurka ugu weyn ee aan ka qaadan karno warbixintan waa:
Beddel Hab-fikirkaaga: Ka gudub cabsida iyo damaca, u guur geesinnimo iyo aqoon. Ogoow in lacagtu tahay fikrad (Money is an idea).
Baro Luqadda Lacagta: Faham farqiga u dhexeeya Hanti iyo Waajibaad. Ha isku qaldin hantida dhabta ah iyo alaabta raaxada.
Dhis Tiirka Hantidaada: Bilow maanta inaad iibsato ama abuurto waxyaabo lacag kuu soo saara adiga oo aan joogin (Guryo, Saamiyo, Ganacsi).
Maalgashi ku samee Maskaxdaada: Waa hantidaada ugu qaalisan. Baro xisaabaadka, suuqyada, iyo sharciga.
Sida uu Robert Kiyosaki ku soo gabagabeeyay, "Maaha inta lacag ee aad samayso waxa muhiimka ah, ee waa inta lacag ee aad haysan karto (keep), iyo inta ay adiga kuu shaqaynayso, iyo inta jiil ee ay u sii shaqayn doonto." Tani waa cashar dahabi ah oo ku habboon qof kasta oo Soomaali ah oo doonaya horumar dhaqaale oo waara oo ka gudba jiil ilaa jiil.
